Otizm (Otizm Spektrum Bozukluğu), çocukluk çağında ortaya çıkan ve çocuğun iletişim kurma, sosyal etkileşim ve davranış biçimlerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Ailelerin sağlık kuruluşlarına en sık başvuru nedenlerinden biri konuşmada gecikme olup, çocuklar genellikle 2–3 yaş civarında ilk kez bir hekim tarafından değerlendirilir. Ancak otizme ait belirtiler çoğu zaman çok daha erken dönemlerde, hatta bebeklikte başlamaktadır.

Otizm bir spektrumdur, yani her çocukta belirtiler ve etkilenme düzeyi farklıdır. Bazı belirtiler yaşam boyu sürebilirken, bazıları erken ve doğru destekle zaman içinde hafifleyebilir veya kaybolabilir.

Otizmde Görülen Belirtiler

Her otizmli çocuk farklıdır, bazı çocuklar hafif etkilenirken, bazıları günlük yaşamda daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Çevresindeki kişilerle göz teması kurmakta zorlanabilirler,
• İsmi söylendiğinde tepki vermeyebilir, sanki duymuyormuş gibi görünebilirler,
• Taklit becerileri azalmış ya da hiç gelişmemiş olabilir. Örneğin el sallama, “ce-ee” oyunu oynama gibi beceriler görülmeyebilir,
• Çevrelerine karşı ilgisiz görünebilir, kendi dünyalarında yaşıyorlarmış gibi davranabilirler. İnsan yüzlerinden çok nesnelerle ilgilenmeyi tercih edebilirler,
• Ortak dikkat gelişimi yetersizdir. İlgilerini çeken bir şeyi işaret ederek göstermezler, başkalarının gösterdiği nesneye dönüp bakmayabilirler. İlgi duydukları nesneleri paylaşma ya da göstermek için getirme davranışı görülmeyebilir.
• Akran ilişkileri zayıftır.
  • 2 yaş civarında beklenen paralel oyun,
  • 3 yaş civarında beklenen karşılıklı oyun yeterince gelişmeyebilir.
    Hayali oyunlar (oyuncak bebeği besleme, telefonu kulağına götürüp konuşuyormuş gibi yapma gibi) genellikle yoktur.
• Dil gelişimi yaşına uygun değildir. Konuşma gecikebilir ya da hiç gelişmeyebilir. Anlama güçlüğü görülebilir. Konuşabilen çocuklarda dil genellikle kısa cümlelerle, tekdüze bir ses tonuyla olur, ekolali (söylenenleri tekrar etme) görülebilir. Konuşma daha çok tek taraflıdır, karşılıklı iletişim ve duygu paylaşımı sınırlıdır. Jest ve mimik kullanımı azalmıştır.
• Sosyal gülümseme yetersizdir. Bakım verenin gülümsemesine veya güldürme çabasına yanıt vermeyebilirler.
• Tekrarlayıcı ve basmakalıp davranışlar görülebilir, kendi etrafında dönme, el çırpma, parmak ucunda yürüme gibi.
• Nesnelere karşı aşırı ilgi ve takıntılar Oyuncaklarla amacına uygun oynama yerine, örneğin arabanın tekerleğini döndürme ya da oyuncakları sıraya dizip uzun süre izleme görülebilir.
• Günlük rutinlerdeki değişikliklere karşı belirgin direnç gösterebilirler. Hep aynı kıyafeti giyme, aynı sandalyede oturma gibi davranışlar olabilir. Değişiklikler yoğun öfke nöbetlerine yol açabilir.
• Duyusal hassasiyetler sık görülür. Seslere, ışığa, kokulara veya tatlara aşırı tepki verebilirler. Gürültülü ortamlarda huzursuzluk ve öfke yaşayabilirler. Bazı yiyecekleri tat, koku veya görünüm nedeniyle reddedebilir, hep aynı yiyecekleri istemekte ısrarcı olabilirler.
• Sarılma, öpülme, kucaklanma gibi fiziksel temastan hoşlanmayabilirler. Işıklı veya dönen cisimlere karşı artmış ilgi gösterebilirler.

Önemli: Bir çocukta otizmden şüphelenmek için bu belirtilerin tamamının bir arada olması gerekmez.

Otizme Eşlik Edebilen Nörolojik Sorunlar

Otizme bazı nörolojik sorunlar eşlik edebilir. Bunların başında epilepsi (nöbet geçirme) gelir. Otizmli çocuklarda nöbet görülme riski toplum ortalamasına göre daha yüksektir. Nöbetler her zaman kasılma şeklinde olmayabilir, dalma, boş bakma, ani duraksamalar şeklinde de ortaya çıkabilir.

Bunun dışında;

• Gelişimsel gecikmeler,
• İnce ve kaba motor becerilerde zorlanma,
• Denge ve koordinasyon sorunları,
• Uyku problemleri (uykuya dalmakta güçlük, gece sık uyanma),
• Dikkat eksikliği ve aşırı hareketlilik,
• Duyusal hassasiyetler (ses, ışık, dokunmaya aşırı tepki),
• Bazı çocuklarda tekrarlayan baş ağrıları otizme eşlik edebilir.

Tanı, Tedavi ve Ailenin Rolü

Otizm ve eşlik eden nörolojik sorunların erken fark edilmesi büyük önem taşır. Otizm, tamamen ortadan kaldırılan bir hastalık olmaktan çok, doğru destekle yönetilebilen bir durumdur.

Otizmin temel tedavisi eğitsel tedavilerdir. Erken tanı ve erken başlanan eğitim, çocuğun gelişim seyrini belirleyen en önemli faktördür. Bu nedenle tanı konur konmaz eğitsel desteklere başlanmalıdır.

Eğitsel yaklaşımlar;

• Sosyal ve iletişim becerilerini geliştirmeyi,
• İstenmeyen davranışları azaltmayı,
• Yeni beceriler kazandırmayı hedeflemelidir.

Eğitim programları çocuğun bireysel özelliklerine ve ihtiyaçlarına göre planlanmalı, yoğun, nitelikli ve süreklilik gösteren bir şekilde uygulanmalıdır. Ailenin sürece aktif katılımı çok önemlidir.

Erken dönemde başlanan özel eğitim, konuşma terapisi, ergoterapi ve gerektiğinde tıbbi tedaviler, çocuğun gelişimini belirgin şekilde destekler.

Birçok aile otizmi tedavi eden bir ilaç olup olmadığını merak etmektedir. Günümüzde otizmin temel belirtilerini ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Ancak çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanları tarafından, öfke, huzursuzluk, aşırı hareketlilik, dikkat sorunları ve uyku problemleri gibi eşlik eden durumlar için bazı ilaçlar kullanılabilmektedir.

Bazı aileler umutla çeşitli tamamlayıcı veya alternatif tedavilere yönelebilmektedir. Ancak bilimsel çalışmalar, bu yöntemlerin otizmi tedavi ettiğine dair kanıt olmadığını göstermektedir. Bu nedenle çocuğunuzla ilgili tüm tedavi seçeneklerini mutlaka çocuk nörolojisi ve çocuk-ergen ruh sağlığı uzmanlarıyla birlikte değerlendirmelisiniz. Doğru yaklaşım, düzenli takip ve aile desteği ile otizmli çocukların yaşam kalitesi ve toplumsal yaşama katılımı önemli ölçüde artırılabilir.